Zdrowo z naturą – Topornica pstra (Securigera varia), dawniej nazywana częściej cieciorką pstrą (Coronilla varia), jest wieloletnią rośliną z rodziny bobowatych. Występuje naturalnie na suchych łąkach, nasłonecznionych zboczach, miedzach i przydrożach niemal całej Polski. Charakteryzuje się pięknymi różowo-białymi kwiatami zebranymi w kuliste kwiatostany.
Choć dawniej była wykorzystywana w medycynie ludowej, współcześnie jej znaczenie lecznicze jest niewielkie ze względu na zawartość substancji toksycznych. Roślina wymaga ostrożności i nie jest zalecana do samodzielnego stosowania.
Składniki aktywne
W zielu topornicy znajdują się:
- glikozydy nasercowe, w tym koronilina,
- garbniki,
- gorycze,
- flawonoidy,
- sole mineralne,
- związki fenolowe.
To właśnie obecność glikozydów odpowiada za jej dawne zastosowania lecznicze, ale także za potencjalną toksyczność.
Właściwości lecznicze przypisywane dawniej topornicy
Wspomaganie pracy serca
W dawnym zielarstwie napary z ziela stosowano jako środek wspomagający pracę serca.
Przypisywano im zdolność:
- regulowania rytmu serca,
- wspierania krążenia,
- łagodzenia kołatania serca na tle nerwowym.
Ze względu na obecność glikozydów nasercowych obecnie nie stosuje się rośliny samodzielnie.
Działanie uspokajające
Ludowi zielarze wykorzystywali topornicę przy:
- stanach napięcia,
- rozdrażnieniu,
- nerwicach serca,
- nadmiernym pobudzeniu emocjonalnym.
Łagodne działanie moczopędne
Dawniej uważano, że roślina pomaga:
- zwiększać wydalanie moczu,
- wspierać usuwanie nadmiaru płynów,
- wspomagać naturalne oczyszczanie organizmu.
Wspomaganie krążenia
W tradycyjnej fitoterapii stosowano ją jako roślinę wspierającą osoby odczuwające osłabienie związane z pracą układu krążenia.
Jednak współczesna medycyna nie wykorzystuje jej już w tym celu ze względu na możliwość działań niepożądanych.
Toksyczność i środki ostrożności
Topornica pstra jest rośliną trującą.
Spożycie większych ilości może powodować:
- nudności,
- wymioty,
- bóle brzucha,
- zawroty głowy,
- zaburzenia rytmu serca,
- osłabienie organizmu.
Z tego powodu współczesne zielarstwo praktycznie zrezygnowało z jej stosowania.
Nie należy przygotowywać domowych naparów ani nalewek z tej rośliny.
Zastosowania współczesne
Obecnie topornica jest ceniona głównie jako:
- roślina miododajna,
- roślina pastewna,
- roślina umacniająca skarpy i nasypy,
- roślina ozdobna,
- pożytek dla owadów zapylających.
Jej rozbudowany system korzeniowy dobrze chroni glebę przed erozją.
Znaczenie dla przyrody
Topornica pstra jest niezwykle ważna dla wielu gatunków owadów.
Stanowi:
- źródło nektaru dla pszczół,
- źródło pyłku dla dzikich zapylaczy,
- roślinę żywicielską dla licznych gatunków motyli.
Dzięki temu należy do cennych roślin wspierających bioróżnorodność.
Jak pozyskiwano topornicę
Dawniej zbierano:
- kwitnące ziele,
- liście,
- młode pędy.
Zbiory prowadzono w okresie kwitnienia od maja do lipca.
Obecnie nie pozyskuje się jej do celów leczniczych.
Topornica pstra w kulturze słowiańskiej
Topornica nie należała do najważniejszych roślin obrzędowych dawnych Słowian, jak bylica, dąb czy dziurawiec. Jednak ze względu na powszechne występowanie na łąkach była dobrze znana ludności wiejskiej.
Symbol łąki i urodzaju
Obficie kwitnące łąki z udziałem topornicy były oznaką:
- żyznej ziemi,
- dobrego pastwiska,
- obfitości natury.
Roślina związana z pszczołami
Na terenach słowiańskich szczególnym szacunkiem otaczano rośliny odwiedzane przez pszczoły.
Topornica, jako roślina miododajna, była pośrednio kojarzona z:
- dobrobytem,
- płodnością ziemi,
- pomyślnością gospodarstwa.
Element medycyny ludowej
W niektórych regionach stosowano ją jako zioło pomocnicze przy dolegliwościach serca, jednak nigdy nie osiągnęła takiej popularności jak głóg czy serdecznik.
Ciekawostki
Topornica pstra może kwitnąć od maja aż do późnego lata.
Jej dawna nazwa „cieciorka pstra” jest nadal bardzo często spotykana w literaturze zielarskiej.
Roślina potrafi szybko rozrastać się za pomocą podziemnych kłączy i tworzyć rozległe kobierce.
Jest cenną rośliną dla około kilkudziesięciu gatunków motyli i innych owadów.
Kwiaty zmieniają odcienie od bieli po róż i jasny fiolet, dzięki czemu wyglądają niezwykle dekoracyjnie.
Podsumowanie
Topornica pstra to interesująca roślina o dawnych zastosowaniach leczniczych związanych głównie ze wspomaganiem pracy serca, działaniem uspokajającym i moczopędnym. Z uwagi na obecność substancji toksycznych została jednak niemal całkowicie wycofana z nowoczesnego zielarstwa. Obecnie jej największą wartością jest znaczenie ekologiczne – jako rośliny miododajnej, wspierającej owady zapylające i wzbogacającej krajobraz słowiańskich łąk.